تحلیلی بر قاعده فقهی «إعانه بر برّ» و موارد کاربرد آن در عرصه حکومت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری مدیریت بازرگانی

چکیده

قاعده فقهی «اعانت بر برّ» از قواعد فقهی است که فقها در کتب و منابع فقهی بدان پرداخته‏اند. این قاعده که نقش بسیار مهمی در تقویت روحیه تعاون، یاری، سلامت و پاکی جامعه دارد، در آیات متعدد و سیره و سنت معصومین(ع)، بدان اشاره شده است و فقهای امامیه نیز با استناد به قاعده «اعانت بر برّ» در عرصه‏های مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فتوا داده‏اند. از جمله مواردی که فقها با استناد به قاعده اعانت بر برّ بدان فتوا داده داده اند می‏توان به تشکیل حکومت اسلامی و ابقای آن، ولایت عدول مومنین، ضرورت عمران و آبادانی جامعه، اقامه و برپایی عبادات و غیره اشاره کرد. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی و با جستجوی در آیات، روایات و فتاوای فقهای امامیه انجام گرفته، سعی بر آن است ضمن بررسی و تبیین قاعده فقهی «اعانت بر برّ»، مصادیق و کاربردهای این قاعده در عرصه‏های مختلف حکومتی و وظیفه حکومت اسلامی در قبال آن تبیین شود.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
ابن‏منظور، محمد بن مکرم (1408ق)، لسان‏العرب، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
استرآبادی، رضی الدین (1379)، شرح الشافیه، تهران: مرتضوی.
انصاری، مرتضی (1420ق)، کتاب المکاسب، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
تبریزی، جواد (1431ق)، إرشاد الطّالب فی شرح المکاسب، قم: دارالصدیقةالشهیده.
حسینی مراغی، میرعبدالفتاح (1417ق)، العناوین الفقهیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حکیم، سید محسن طباطبایی (1416ق)، مستمسک العروةالوثقی، قم: موسسه دار التفسیر.
حلّى، مقداد بن عبد اللّه سیورى (1404ق)، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
حمیری، نشوان بن سعید (1420ق)، شمس العلوم و الدواء الکلام العرب من الکدوم، بیروت: دارالکفر المعاصر.
خمینی، سید روح الله‏ (1415ق)، المکاسب المحرمه، قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویى، سید ابو القاسم موسوى (1409ق)، مبانی العروة الوثقى، قم: منشورات مدرسة دار العلم.
راوندی، قطب الدین سید بن عبدالله (1405ق)، فقه القرآن، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق)، مهذب الاحکام، قم: دفتر آیت الله سبزواری.
سبزواری، محمد باقر (1423ق)، کفایةالاحکام، قم: اسلامی.
سید رضی، محمد بن حسین (1414ق)، نهج البلاغه، قم: موسسه نهج البلاغه.
شریعتی، روح الله (1378)، قواعد فقه سیاسی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
شیرازى، قدرت الله انصارى و پژوهشگران مرکز فقهى ائمه اطهار (1429ق)، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار(ع).
شیرازى، ناصر مکارم (بی‏تا)، ربا و بانکداری اسلامی، قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(ع).
شیرازی، سید محمد حسینی (1420ق)، فقه البیئه، بیروت، الوعی الاسلامی.
طباطبایی، محمد حسین (1393ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
طبرسی، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1387ق)، المبسوط فی فقه الامیه، تهران: المکتبه المرتضویه.
طوسی، محمد بن‏ حسن (1384ق)، امالی‏الطوسی، با تحقیق سیدمحمد صادق بحرالعلوم، بغداد، المکتبةالأهلیه.
عمید زنجانی، عباسعلی (1421ق)، فقه سیاسی، تهران: امیرکبیر.
فاضل کاظمی، جواد بن سعد اسدى، (بی‏تا)، مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام، بی‏جا: بی‏نا.
فراهیدی، خلیل ‏بن‏ احمد (1410ق)، کتاب ‏العین، قم: نشر هجرت.
فیومی، احمد بن محمد مقری، (بی‏تا)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: منشورات دارالرضی.
قرشی، سیدعلی اکبر (1412ق)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کلینی، محمد بن ‏یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لارى، سید عبد الحسین (1418ق)، التعلیقة على المکاسب، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد (1413ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد (بی‏تا)، زبده البیان فی احکام القرآن، تهران: المکتبه الجعفریه لاحیاء الآثار الجعفریه.
منتظری نجف آبادی، حسینعلی (1415ق)، دراسات فی المکاسب المحرمه، قم: نشر تفکر.
منتظری نجف آبادی، حسینعلی (1417ق)، مبانی فقهی حکومت اسلامی، قم: بی­نا.
موسوی بجنوردی، حسن (1419ق)، القواعد الفقهیه، قم: نشر الهادی.
نائینی، محمد حسین (1424ق)، تنبیه الامه و تنزیه المله، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
نجفی ایروانی، علی بن عبدالحسین (1406ق)، حاشیه المکاسب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نجفی، محمد حسن (1981م)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی.
نراقی، احمد بن محمد (1417ق)، عوائد الایام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1385)، فرهنگ فقه، قم: مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی.
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 3
پاییز و زمستان 1392
صفحه 37-58
  • تاریخ دریافت: 25 تیر 1398
  • تاریخ پذیرش: 25 تیر 1398