بررسی فقهی - اقتصادی اجاره ابزار تولید (مطالعه موردی نظرات شهید صدر و امام موسی صدر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)

2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)

3 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

در طی فرآیند تولید، عوامل مختلف انسانی و غیر انسانی دخالت داشته و بدون وجود آن­ها هرگز نمی­توانیم شاهد شکل‌گیری و پس از آن، سوددهی تلاش­هایی که در این راستا انجام می­گیرد باشیم. اما مسئله قابل توجهی که در همین زمینه وجود دارد، میزان اختصاص سود عملیات تولید به هر یک از این عوامل است. در آثار فقهای مذهب تشیع و همچنین در لسان اقتصاددانان، نظرات متفاوت و یا متناقضی در مورد مشارکت یا عدم مشارکت ابزار تولید در سود محصول یافت می­گردد که هرکدام از آن آراء، مستند به ادله‌ای قابل تأمل می­باشند. عده­ای سهم ابزار تولید را تنها در اجاره‌بها می­دانند و عده‌ای علاوه بر آن قائل به مشارکت این ابزار در سود محصول نیز می­باشند. در مقاله حاضر پس از بررسی دیدگاه برخی از مکاتب همچون کمونیسم و مارکسیسم به دنبال پاسخگویی به این سؤال با تکیه بر آراء فقها به‌ویژه شهید صدر(ره) -که بیش از سایرین از منظر فقهی به این مسئله پرداخته است- می­باشیم و در پایان پس از بررسی و نقد نظر ایشان به این نتیجه دست یافته­ایم که می­توان برای ابزار تولید، سهمی از سود محصول علاوه بر اجاره‌بها را در نظر گرفت.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق)، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بختیاری، صادق (۱۳۸۲)، تحلیلی از توزیع درآمد با استفاده از روش پارامتریک، تهران: وزارت امور اقتصادی معاونت امور اقتصادی.
جاسبی، عبدالله (1376)، ارزیابی و نقد نظام‌های اقتصادی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی مرکز انتشارات علمی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق)‌، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة‌، قم: مؤسسه آل البیت(ع)‌.
حسن نژاد، رجبعلی (1390)، مدیریت توزیع، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
خمینى، سید روح‌الله (بی­تا)، تحریر الوسیلة‌، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
خویى، سید ابوالقاسم (1418ق)‌، موسوعة الإمام الخوئی‌، قم:‌ مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی(ره).
رزاقی، مصطفی (1381)، تحلیل مبانی معیارهای توزیع درآمد در نظریه‌های اقتصادی با نگرش اسلامی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
شهید اول، محمد بن مکى (1410ق)‌، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة‌، بیروت: دار التراث- الدار الإسلامیة‌.
شهید ثانى، زین­الدین بن على (1412ق)‌، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم‌.
شوشترى، محمدتقى (1406ق)‌، النجعة فی شرح اللمعة‌‌، تهران: کتابفروشى صدوق.
صدر، امام موسی (1386)، رهیافت‌های اقتصادی اسلام، ترجمه مهدی فرخیان، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.
صدر، سید محمدباقر (1417ق)‌، اقتصادنا‌، قم: دفتر تبلیغات اسلامى- شعبه خراسان.
صدر، سید محمدباقر (بی­تا)، اقتصاد ما، ترجمه عبدالعلی اسپهبدی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه قم.
طوسى، محمد بن حسن (1387)‌، المبسوط فی فقه الإمامیة‌‌، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة‌.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق)‌، تذکرة الفقهاء‌، قم: مؤسسه آل البیت(ع)‌.
فیض کاشانی، محمدمحسن (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع).
کاشف الغطاء، عباس بن حسن (بی­تا)‌، العروة الوثقى فی الدین‌، بی­جا: مؤسسه کاشف الغطاء.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کومارسن، آمارتیا (۱۳۸۱)، در باب نابرابری اقتصادی، ترجمه حسین راغفر، تهران: مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق)‌، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌‌، قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
موسویان، سید عباس (1388)، فقه معاملات بانکی، قم: المصطفی.
نجفى، محمدحسن (1404ق)‌، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
دوره 1، شماره 2 - شماره پیاپی 2
بهار و تابستان 1392
صفحه 5-24
  • تاریخ دریافت: 10 فروردین 1392
  • تاریخ بازنگری: 10 خرداد 1392
  • تاریخ پذیرش: 10 تیر 1392