واکاوی قلمرو احکام دین بر مبنای قاعده «عدم خلو واقعه از حکم شرعی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، استاد مقطع خارج حوزه علمیه قم، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه عدالت، تهران، ایران

10.30497/fiqh.2019.75480

چکیده

قلمرو احکام دین بر مبنای قاعده «عدم خلو واقعه عن الحکم الشرعی» بیانگر تأثیرگذاری و هدایت دین در عرصه‏های گوناگون حیات بشر است. فقها برای اثبات این قاعده به ادله شرعی و عقلی تمسک کرده‏اند. در این نوشتار سعی شده به شیوه توصیفی تحلیلی، قلمرو احکام تکلیفی و مراتب آن بر مبنای قاعده مذکور با استناد به دلایل نقلی مورد بررسی قرار گیرد.
نتایج پژوهش حاکی از آن است که دین بر تمام ابعاد فردی، اجتماعی، اقتصادی، خانوادگی و سیاسی زندگی انسان و تمام دوره‌های آن، دنیا و آخرت، حکومت دارد و دین هیچ بُعدی از ابعادِ انسان یا دوره‌ای از دوره‌های حیات او را مهمل نگذارده و فراموش نکرده است بلکه برای همه شئون و دوره‌های حیات او احکام و قوانینی را تشریع نموده است؛ بدین‌سان که گسترده‏ترین تصویر از تشریع و احکام شرعی این است که بگوییم دایره تشریع و احکام شرعیه آن‌قدر وسیع است که احکام تأسیسی، احکام امضائی، احکامی که با واسطه اشخاص مأذون از طرف خداوند جعل شده، همه به‌عنوان حکم شرعی شناخته می‏شود. از این رو مشهور بر این باورند که هیچ واقعه‏ای خالی از حکم نیست و هر آنچه که امت تا قیامت در کلیه امور به آن نیاز داشته، حکم آن از طرف شارع بیان شده است؛ لکن این احکام گاهی در ضمن نص خاص و جزئی و گاهی در ضمن احکام و قواعد کلی بیان شده است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
استرآبادى، محمد امین (1426ق). الفوائد المدنیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامى.
آشتیانى، محمد حسن (1404ق). بحرالفرائد فى شرح الفرائد. قم: کتابخانه آیة اللّه نجفى.
اصفهانى، محمد حسین (1363). الفصول الغرویة فى الاصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیة.
اصفهانى، محمد حسین (1374ق). نهایة الدرایة فى شرح الکفایة. قم: سید الشهداء(ع).
اصفهانى، محمد حسین (1409ق). بحوث فى الاصول. قم: مؤسسة النشرالاسلامى.
اصفهانی، حسن (1417ق). الهدایه فی الاصول الفقه. قم: موسسه صاحب الامر.
اصفهانی، محمد تقی (بی­تا). هدایه المسترشدین. قم: موسسه آل البیت(ع).
اصفهانی، محمد رضا (1413ق). وقایه الاذهان. قم: موسسه آل البیت(ع).
انصارى، مرتضى (1416ق). فرائد الاُصول. قم: موسسه النشر الاسلامى التابعه لجماعة المدرسین.
انصارى، مرتضى (1425ق). مطارح الانظار. قم: موسسه آل البیت(ع).
ایراندوست، محمد حسین (1378). قلمرو دخالت دین در عرصۀ امور اجتماعی و سیاسی از دیدگاه امام خمینی(ره)‏. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
بحرانی، یوسف (بی­تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: کتابخانه الکترونیکی فقاهت.
بروجردی، محمد تقی (بی تا). نهایه الافکار. بی جا: بی نا.
تبریزی، موسی (بی تا). اوثق الوسائل فی شرح الرسائل، قم: کتابخانه الکترونیکی فقاهت.
تقوی اشتهاردی، محمد (بی تا). تنقیح الاصول، قم:  موسسه تنظیم و نشر آثارالامام(ره).
جوادى آملى، عبدالله (1372). شریعت در آینه معرفت. قم: مرکز نشر فرهنگى رجاء.
حائرى یزدى، عبدالکریم (1418ق). درر الفوائد. قم: نشر اسلامى.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت(ع).
حسینى شاهرودى، محمود (1385). نتائج الأفکار فى الأصول. قم: آل مرتضى(ع).
خراسانی، محمد کاظم (1409ق). کفایه الاصول. قم: موسسه آل البیت(ع).
خراسانی، محمد کاظم (1417ق). درر الفوائد فی الحاشیة على الفرائد. قم: مؤسسة الطبع والنشر.
خمینی، سید روح الله (1378). صحیفه امام خمینی. قم: موسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی(ره).
خمینی، سید روح الله (1379). کتاب البیع. قم: موسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی(ره).
خمینی، سید روح الله (1382). تهذیب الاصول. قم: ناشر اسماعیلیان.
خمینی، سید روح الله (1415ق). مناهج الوصول الی علم الاصول. قم: موسسه النشر للاثار.
خوئی، سید أبوالقاسم (1368). أجود التقریرات. قم: کتابفروشی مصطفوی.
خوئی، سید أبوالقاسم (1417ق). مصباح الأصول. قم: کتابفروشى داورى
راغب اصفهانى،  حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیة.
رشتی، میرزا حبیب الله (بی­تا). بدائع الأفکار. ناشر: موسسة آل البیت(ع).
روحانى، سید محمد (1416ق). منتقى الاصول. قم: الهادى.
سبحانى، جعفر (بی­تا). تهذیب الاصول. قم: دار الفکر.
شهید ثانی، زین الدین (بی­تا). تمهید القواعد. قم: ناشر مکتب الإعلام الإسلامی.
شهید ثانی، زین ‏الدین (1419ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه. بیروت: دارالعالم الاسلامی.
صدر، سید محمد باقر (1418ق). دروس فی علم الأصول. قم: طبع انتشارات اسلامى.
علیدوست، ابوالقاسم (1381). فقه و عقل. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عمید، حسن (1362). فرهنگ لغات فارسی. تهران: انتشارات امیر کبیر.
فاضل لنکرانى، محمد (1420ق). معتمد الاصول. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
کلینى، ابو جعفر (1407ق). الکافى. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مشکینی، ابو الحسن (1413ق). حاشیه المشکینی علی الکفایه. قم: انتشارات لقمان.
مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). انوار الاصول. قم: مدرسه الامام علی بن ابیطالب(ع).
نائینى، محمد حسین (1376). فوائد الاُصول. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1417ق). بحوث فی علم الاصول. قم: موسسه دائرالمعارف فقه الاسلامی.
دوره 7، شماره 14 - شماره پیاپی 14
بهار و تابستان 1398
صفحه 267-290
  • تاریخ دریافت: 23 دی 1397
  • تاریخ بازنگری: 16 اردیبهشت 1398
  • تاریخ پذیرش: 26 مرداد 1398